Naxçıvan ərazisində yerləşən Kültəpə kəndi Azərbaycanın qədim və zəngin mədəni irsə malik dünya əhəmiyyətli tarixi abidədir. Kültəpə təkcə Azərbaycanın deyil, ümumilikdə Cənubi Qafqazın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri hesab olunur. Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, burada yaşayış e.ə. IV–I minilliklərdə, yəni Eneolit və Tunc dövrlərində mövcud olmuşdur. Bu fakt sübut edir ki, Azərbaycan ərazisi qədim sivilizasiyaların formalaşdığı mühüm mərkəzlərdən biri olmuşdur. Aparılan qazıntılar zamanı burada qədim ev qalıqları, ocaq yerləri, əmək alətləri, saxsı qablar və müxtəlif məişət əşyaları aşkar edilmişdir. Tapılan saxsı məmulatlar göstərir ki, Kültəpə əhalisi dulusçuluqla məşğul olmuş, həmçinin əkinçilik və maldarlıq inkişaf etmişdir. Bu isə həmin dövrdə insanların artıq oturaq həyata keçdiyini sübut edir. Kültəpədə tapılan maddi-mədəniyyət nümunələri qədim insanların dünyagörüşü, təsərrüfat həyatı və ictimai münasibətləri haqqında mühüm məlumat verir. Arxeoloqların fikrincə, bu yaşayış yeri regionda iqtisadi və mədəni əlaqələrin formalaşmasında da mühüm rol oynamışdır. Kültəpə yaşayış yeri Azərbaycan xalqının qədim və zəngin mədəni irsinin parlaq nümunəsidir. Bu abidə göstərir ki, əcdadlarımız minilliklər əvvəl yüksək təsərrüfat və mədəni həyat qurmuşlar. Tarixi irsimizi qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək hər birimizin borcudur.
Azərbaycanda bədii keramika sənəti
Bədii keramika Azərbaycan sənətkarlığının ən qədim sahələrindən biri olub və bu günə qədər öz əhəmiyyətini saxlamışdır. Bu sənət həm gündəlik həyatın, həm də estetik zövqün tələblərinə xidmət etmişdir. Mütəxəssislərin fikrinə görə sənətin bu sahəsinin meydana çıxması Neolit dövrünə təsadüf edir. Əsasən qadınların məşğul olduğu dulusçuluq eneolit dövründə tətbiq edilən bir sıra texniki nailiyyətlər və bədii təkamül nəticəsində müstəqil sənət sahəsinə çevrilmişdi. Yerli sakinlərdə estetik təsəvvürlərin formalaşması keramik məmulatda da tədricən dekorativ xüsusiyyətlərinin artmasına gətirib çıxarmışdır. Sadə həndəsi və nəbati motivlər əvvəlcə qoruyucu və ovsun mahiyyətli olmuş, tədricən, onların dekorativ xüsusiyyətləri kəşf olunduqca, bəzək sistemlərinə çevrilmişlər.
Azərbaycan keramikaçıları müxtəlif formalar və naxışlarla zəngin dekorativ əsərlər yaratmışlar. Hər bölgənin özünəməxsus üslubu və ornamentləri mövcuddur. Qobustan, Şirvan, Naxçıvan və digər bölgələr keramika istehsalının mərkəzləri olmuşdur. Bədii keramika həm utilitar, həm də bəzək məqsədli əşyalar hazırlamaq üçün istifadə edilmişdir. Keramika alətləri və qab-qacaq nümunələri xalqın gündəlik həyatını əks etdirir. Bu sənət nəsildən-nəslə ötürülərək qorunmuş və yaşadılmışdır. Müasir dövrdə Azərbaycan keramikaçıları həm milli, həm də beynəlxalq sərgilərdə iştirak edirlər. Beləliklə, bədii keramika Azərbaycan mədəni irsinin ayrılmaz və dəyərli hissəsidir.
Azərbaycanın qədim mədəni irs nümunələri arasında Qavaldaş xüsusi yer tutur. Bu qeyri-adi daş həm musiqi aləti kimi, həm də ibtidai insan düşüncəsinin yaratdığı ilk ritmik ifadələrdən biri kimi böyük maraq doğurur. Qobustan ərazisində yerləşən Qavaldaş minilliklərin səsi, qədim insanların həyat tərzi və musiqi duyumunun canlı şahidi olaraq bu günə qədər gəlib çatmışdır.
Qavaldaşın ən böyük özəlliyi odur ki, ona toxunduqda zərif və rezonanslı bir səs çıxarır. Bu səs sanki qədim insanların ritmini, ov səhnələrini, ibadət ayinlərini və gündəlik həyatın musiqili izlərini bu günə çatdırır. Bu daşın üzərindəki qayaüstü təsvirlərlə birlikdə mövcudluğu Azərbaycan xalqının musiqiyə bağlılığını, ritm hissini və yaradıcı düşüncəsini təcəssüm etdirir. Qavaldaş yalnız bir daş parçası deyil — o, tarixlə bu gün arasında qurulan möhkəm bir körpüdür.
Bu musiqili daşın yaranması təbiətin möcüzəsidir. İçinin boşluq hissəsinin olması, eləcə də müxtəlif mineralların yaratdığı rezonans xüsusiyyəti qədim insanların diqqətini çəkmiş və onlar bu daşı həm musiqi aləti, həm də mərasimlərdə istifadə olunan ritualların bir hissəsinə çevirmişlər. Bu, xalqımızın musiqi duyumunun nə qədər qədim və zəngin olduğunu göstərən faktorlardan biridir.
Qavaldaş təkcə tarix deyil, həm də bu gün dəyər daşıyan mədəni sərvətdir. Qobustan Dövlət Tarix-Bədii Qoruğunda qorunan bu unikal artefakt Azərbaycan mədəniyyətinin dünya sivilizasiyası üçün təqdim etdiyi nadir nümunələrdən biridir. Bu irsin qorunması, gələcək nəsillərə çatdırılması və elmi şəkildə öyrənilməsi bizim milli vəzifəmizdir.
Qavaldaş Azərbaycan xalqının musiqili yaddaşı, qədim keçmişi və yaradıcı ruhunun təzahürüdür. O, həm maddi, həm də mənəvi mədəni irsimizin dəyərli bir hissəsidir. Bu daşın səsi əsrlərdən bəri susmayan bir çağırış kimi bizi köklərimizə bağlayır və göstərir ki, xalqımızın musiqi ilə bağlılığı ən qədim dövrlərdən bu günə qədər uzanan bir yolun davamıdır.
Azərbaycan ipəkçiliyi əsrlər boyu xalqımızın təsərrüfat və sənətkarlıq ənənələrinin mühüm bir hissəsi olmuşdur. Münbit iqlimə malik bölgələrdə tut bağlarının geniş sahələri ipəkçiliyin inkişafına zəmin yaratmışdır. Xüsusilə Şəki, Qax, Zaqatala və Füzuli rayonlarında ipəkçilik qədim dövrlərdən bəri geniş yayılmışdır. Şəkinin dünyaca məşhur “Şəki ipəyi” uzun illərdir keyfiyyəti və davamlılığı ilə seçilir. Burada yetişdirilən barama və əldə olunan ipək xammalı həm yerli istehsalda istifadə olunur, həm də xarici bazarlara ixrac edilirdi.
İpəkçiliyin inkişafı təkcə iqtisadi sahəyə deyil, xalqın mədəni həyatına da öz təsirini göstərmişdir. İpək parçalardan hazırlanan milli geyimlər, xalçalar və müxtəlif dekorativ əşyalar incə zövqün və ustalıq ənənəsinin göstəricisidir. Baramaçılığın hər mərhələsi xüsusi qayğı və zəhmət tələb etdiyindən, bu sahə kənd təsərrüfatının ən diqqət tələb edən sahələrindən biri sayılırdı. Son illərdə ipəkçiliyin bərpası və inkişafı üçün ölkədə geniş proqramlar həyata keçirilir, fermerlərə dəstək göstərilir.
Azərbaycan ipəkçiliyi 2014-cü ildə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilib.
Pəhləvanlıq mədəniyyəti — Azərbaycan xalqının fiziki, mənəvi və əxlaqi mədəniyyətinin ən qədim təzahürlərindən biridir. Bu mədəniyyət əsrlər boyu formalaşaraq xalq ənənələrinin, mərasimlərinin, bayram oyunlarının və gənclərin tərbiyə sisteminin mühüm hissəsinə çevrilmişdir. Pəhləvanlıq təkcə güləş, qüvvə və ustalıq deyil, həm də yüksək mənəvi keyfiyyətlər — namus, ədalət, təvazökarlıq və zəiflərin müdafiəsi deməkdir.
Azərbaycanda pəhləvanlıq mədəniyyəti çox qədim köklərə malikdir. Arxeoloji tapıntılar, dastanlar və folklor göstərir ki, güc yarışları ənənəsi hələ Qafqaz Albaniyası dövründən mövcud olmuşdur. Orta əsrlərdə pəhləvanlar ictimai həyatda mühüm yer tutmuş — xalq bayramlarında iştirak etmiş, karvan yollarını qorumuş, orduda xidmət etmiş və cəmiyyətin müdafiəçiləri kimi çıxış etmişlər.
«Kitabi-Dədə Qorqud», «Koroğlu» kimi dastan və əfsanələrdə həm fiziki gücə, həm də yüksək əxlaqi kodeksə malik igid obrazlarına rast gəlinir. Bu qəhrəmanlar sonrakı nəsil pəhləvanlar üçün nümunəyə çevrilmişdir.
28 noyabr – 3 dekabr 2022-ci il tarixlərində Mərakeş Krallığının Rabat şəhərində keçirilən Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitənin 17-ci sessiyasında “Pəhləvanlıq mədəniyyəti: ənənəvi zorxana oyunları, idman və güləş” bəşəiryyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilmişdir.
Sədəf sənətkarlığı-konstruksiyalar üzərində müxtəlif formalı oymalara eyni ölçüdə kəsilmiş parçalarının həkk edilməsi ilə hazırlanmış taxta sənətkarlığıdır. Sədəf sənətkarlığının digər adı “sədəfkarlıqdır”. Bu həm də daxili elementlərində tətbiq olunan mühüm ənənəvi əl işidir.
Sədəf sənəti Quran qutuları, yazı masaları, sandıqlar, stullar, güzgülər və musiqi alətləri kimi taxta əşyaların içərisində sədəf parçalarının qoyulması adətidir. Sənətkarlar molyuskların daxili qabıqlarını müxtəlif formalarda kəsməklə hazırlayırlar. Onlar taxta parçasına motivlər çəkir, konturları oyur və mirvari parçaları üçün yerləri düzəldib ağaclara naxış vururlar. Sonda səth hamarlayıcı ilə cilalanır, rəngləmək üçün yandırılır və ərinmiş qatranla laklanır. Təcrübəçilər qoz, qara ağac və qırmızı ağac kimi qalın ağaclardan, sədəfin əksi olaraq tünd rənglərə üstünlük verilir. Bəzək üçün çox vaxt həndəsi, xəttat motivlərindən istifadə olunur. Bu gün sənətkarlar öz bilik və bacarıqlarını sosial media və onlayn bloqlar, təlimlər və seminarlar vasitəsilə də paylaşırlar və beləliklə, müxtəlif ölkələr arasında sosial birliyi və mədəni mübadiləni gücləndirirlər. Sədəf sənətkarlığı muzeylərdə nümayiş etdirilən tarixi əşyaların bərpası ilə maddi irsin, sosial və mədəni yaddaşın qorunub saxlanmasına öz töhfəsini verir.
2023-cü il dekabrın 6-da Botsvananın Kasane şəhərində keçirilən 18-ci sessiyasında Azərbaycan və Türkiyənin birgə təqdim etdiyi “Sədəf sənətkarlığı” Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.
Azərbaycan çayı ölkəmizin təbii-coğrafi şəraitinin və qədim çayçılıq ənənələrinin vəhdətindən yaranmış unikal bir nemətdir. Lənkəran-Astara zonasının rütubətli subtropik iqlimi çay plantasiyalarının inkişafı üçün əlverişli mühit yaradır. Bu bölgədə yetişdirilən çay yarpaqları xüsusi dadı və incə aromatı ilə seçilir. Azərbaycan çayı tünd rəngi, dolğun tamı və xoş ətri ilə həm yerli istehlakçıların, həm də xarici qonaqların diqqətini cəlb edir.
Çay dəmlənərkən yarpaqların təbii xüsusiyyətləri qorunur və nəticədə həm dad, həm də keyfiyyət baxımından zəngin içki alınır. Tarixən ailə süfrəsinin, dost məclislərinin və qonaqpərvərlik ənənəsinin ayrılmaz hissəsi olan çay Azərbaycan mədəniyyətində xüsusi yer tutur. “Çaysız ev olmaz” deyimi də xalqımızın bu içkiyə verdiyi yüksək dəyərin ifadəsidir.
Son illərdə çayçılıq sahəsində modern texnologiyaların tətbiqi məhsuldarlığı artırmış, yerli brendlərin formalaşmasına şərait yaratmışdır. Eyni zamanda ekoloji təmiz becərmə metodlarının genişlənməsi çayın keyfiyyət göstəricilərinin daha da yüksəlməsinə xidmət edir. Azərbaycan çayı bu gün həm mədəni irsimizin bir parçası, həm də ölkəmizin iqtisadi potensialını əks etdirən mühüm kənd təsərrüfatı məhsuludur.
Bayatılar
Bayatı şifahi xalq poeziyasının ən geniş yayılmış janırlarından biridir. Xalq ədəbiyyatının tükənməz xəzinəsi olub, hər birində fikir və duyğu ifadə edilən bədii-estetik və fəlsəfi hissi zənginliyinə görə seçilən bu nümunələr məzmunca müxtəlifdir. Bayatılar xalqımızın mənəvi irsini əks etdirir və onun tarixi, ənənələri, hissləri haqqında dərin məlumatlar verir. Bayatılar, əsasən, xalq arasında işlədilən və əksər hallarda həyatın müxtəlif tərəflərini, duyğuları ifadə edən mahnılardır. Onlar insanın iç dünyasını, sevincini, kədərini, həmçinin təbiətlə olan əlaqəsini dilə gətirir. Hər bir bayatıda müəyyən bir təkrarlanan melodik və ritmik struktur var, bu isə ona özünəməxsus bir dinamiklik və təkrarlanan gözəllik qatır. Bayatılar müxtəlif həyat şəraitinə və sosial vəziyyətə uyğun olaraq fərqli mövzuları əhatə edə bilər. Məsələn, sevgi, ayrılıq, vətənpərvərlik və təbiətə olan sevgi bayatılarda geniş yer alır. Bu musiqilər yalnız dinləyicilərə estetik zövq vermir, həm də ruhsal bir təcrübə təqdim edir. Bayatılar həm də sosial mühitin bir parçasıdır, çünki onlar ənənəvi məclislərdə, toylarda və digər xalq bayramlarında ifa edilir. Nəticədə, bayatılar, Azərbaycan mədəniyyətinin vacib bir hissəsi olaraq, gələcək nəsillərə ötürülməsi lazım olan qiymətli irsdir.
Əzizim, vətən yaxşı,
Geyməyə kətan yaxşı,
Gəzməyə qərib ölkə
Ölməyə vətən yaxşı.
Azərbaycan miniatür sənəti xalqımızın zəngin mədəni irsinin parlaq hissəsidir. Bu sənət növü əsrlər boyu kitabların, dastanların və dini mətnlərin bəzəyi kimi inkişaf edib. Xüsusilə Təbriz miniatür məktəbi dünyanın ən tanınmış sənət ocaqlarından biridir.
Miniatürlərdə hər detal — geyim, üz ifadəsi, təbiət təsviri — bir hekayə danışır. Rənglər təsadüfi deyil: qırmızı qəhrəmanlıq, mavi sülh, yaşıl isə həyat rəmzidir.
XVI əsrdə Sultan Məhəmməd və Mir Seyid Əli kimi ustadlar “Şahnamə” və “Xəmsə” kimi əsərləri rənglərlə canlandırıblar. Miniatürdə perspektiv yoxdur, amma hər detal danışır — sarayın divarı, quşun baxışı, buludun forması belə bir mesaj daşıyır. Bu incə sənət 2020-ci ildə UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib.
Azərbaycan miniatür sənəti sadəcə təsvir deyil — keçmişlə bu gün arasında körpüdür, ruhun fırça ilə danışan formasıdır.
Lahıc — Azərbaycanın ən qədim və özünəməxsus kəndlərindən biridir. O, Böyük Qafqazın ətəklərində, İsmayıllı rayonunda yerləşir. Bu yer qədimdən bəri sənətkarları ilə, xüsusilə misgərlik sənəti ilə tanınır. Lahıc misgərlik sənəti Azərbaycanın ən parlaq xalq sənəti nümunələrindən biridir və nəsildən-nəslə ötürülən zəngin bir ənənəni yaşadır.
Lahıcda misgərlik çoxəsrlik tarixə malikdir. Arxeoloji tapıntılar və tarixi mənbələr göstərir ki, hələ orta əsrlərdə burada məişət və bəzək əşyaları — qab-qacaq, sinilər, çaydanlar, qədəhlər, çıraqlar, silah bəzəkləri hazırlanırdı. Lahıcın karvan yolları üzərində yerləşməsi bu sənət nümunələrinin Qafqazdan kənara — İrana, Orta Asiyaya və hətta Yaxın Şərqə qədər yayılmasına şərait yaradıb.
Lahıc misgərlik sənəti Azərbaycanın mədəni kimliyinin ayrılmaz hissəsidir. O, xalqın estetik zövqünü, zəhmətsevərliyini və mükəmməlliyə can atmasını əks etdirir. Ustaların səyi və dövlətin dəstəyi sayəsində bu ənənə bu günədək qorunub saxlanılır. Hazırda Lahıcda onlarla emalatxana fəaliyyət göstərir; burada misgərlik prosesini canlı izləmək və əsl sənət əsərləri əldə etmək mümkündür. Lahıc misgərlik sənəti sadəcə qədim bir peşə deyil, həm də Azərbaycan xalqının yaradıcı ruhunun simvoludur. Misin qoxusu, çəkic səsləri və oyma naxışlarının parıltısı yüzillər boyu yaşadılmış ustalıq, səbir və sənətə sevginin canlı xatirəsidir.
2015-ci ildə Lahıc misgərlik sənəti UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir. Bu, onun dünya mədəniyyətindəki unikal rolunun beynəlxalq səviyyədə tanınması deməkdir.
Təndir-Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində əsrlər boyu istifadə olunmuş ənənəvi bişirmə ocağıdır. Yerə qazılmış silindrik formalı bu soba gil, saman və çay daşından hazırlanır. İçərisində odun yandırılaraq yüksək temperatur yaradılır. Təndirin iç divarına yapışdırılaraq bişirilən çörək – təndir çörəyi təkcə gündəlik qida deyil, həm də xalqın ruzi və bərəkət rəmzidir. Təndir bəzən ət və quş ətlərinin bişirilməsində də istifadə olunan ənənəvi saxsı sobadır. Müasir dövrdə ustalar əsasən iki növdə təndir hazırlayırlar: yerüstü və yeraltı. Təndirdə bişirilən çörək uzunömürlülüyün simvolu sayılır və Azərbaycan xalqının gündəlik qidasının ayrılmaz hissəsidir. Belə çörək uzun müddət xarab olmadan qalır və bir neçə gün ərzində istifadə oluna bilər.
Azərbaycanda çörək qonaqpərvərliyin, ailə birliyinin və bolluğun simvoludur. Təndir və çörək bişirmə prosesi insanlar arasında birliyi və həmrəyliyi gücləndirir, ənənə və inancların qorunmasına töhfə verir. Təndir sənəti haqqında biliklər nəsildən-nəslə, əsasən müşahidə və təcrübə yolu ilə ötürülür. Çörək bişirmə sirləri ailə daxilində şifahi şəkildə, öyrətmə və təcrübə vasitəsilə gənc nəsilə çatdırılır. Gənc qadınlar və kişilər bu prosesi izləyərək bir-birlərinə köməklik edir və beləliklə təcrübə qazanırlar.
Paraqvayın paytaxtı Asunsion şəhərində keçirilən UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin 19-cu sessiyasında “Azərbaycanda təndir sənətkarlığı və çörəkbişirmə” adlı milli nominasiyası uğurla UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.
Muğam – Şərq ölkələrinin klassik xalq yaradıcılığı musiqisinin əsas janrıdır. Azərbaycan muğamı əsrlər boyu xalqımızın bədii-estetik düşüncəsinin ayrılmaz hissəsi olmuşdur.Bu sənət forması zəngin melodik quruluşu,dərin fəlsəfi məzmunu və yüksək ifaçılıq mədəniyyəti ilə seçilir.Muğam təkcə musiqi janrı deyil,həm də milli kimliyimizi və mədəni irsimizi təcəssüm etdirən dəyərdir. Azərbaycan xalq musiqisində 7 əsas, 3 köməkçi muğam var. Əsas muğamlar “Rast”, “Şur”, “Segah”, “Çahargah”, “Bayatı-Şiraz”, “Şüştər” və “Humayun”, köməkçi muğamlar isə “Şahnaz”, “Sarənc” və “2-ci növ Çahargah”dır. Beləliklə, muğam Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin ən mühüm sahələrindən biridir. Onun melodik zənginliyi, emosional təsir gücü və dərin fəlsəfi məzmunu xalqımızın estetik düşüncə tərzini formalaşdırmışdır. 2003-cü ildə UNESCO tərəfindən qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilməsi bu sənətin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının bariz nümunəsidir.
