جزيرة نارجين (جزيرة بويوك زيراه) ، المعروفة في أذربيجان باسم “جزيرة الجحيم” أو “جزيرة الأفاعي” في بحر قزوين ، تقع الجزيرة في خليج باكو ، على بعد عشرة كيلومترات جنوب المدينة باكو ، في منطقة صغيرة جدًا – حوالي ثلاثة كيلومترات مربع
في القرن السابع عشر ، غير الروس ، وخاصة الكزاك ، تسمية معظم الجزر التابعة لخليج باكو. في عام 1719 ، أعطى الإمبراطور الروسي بيتر الأول الجزيرة هذا الاسم لأنها تشبه جزيرة نارجين في خليج فنلندا
تُعرف الجزيرة بموقع فيها العديد من الثعابين المختلفة ، وقد حولتها روسيا إلى معسكر للموت. أولاً في روسيا القيصرية ، ثم في السنوات الأولى من الحكم السوفيتي ، حيث احتجز الجنود الأتراك كرهائن من قبل الجلادين الإمبراطوريين خلال الحرب العالمية الأولى، بالإضافة إلى أكثر من 10 آلاف شخص تم أسرهم من القرى التركية المسلمة ، وتعرضوا للتعذيب الوحشي حتى الموت في الجزيرة
من وجهة نظر التاريخي التركي فى الجزيرة ، هناك وثائق عن أسر وقتل مسلمين أتراك بمختلف الاعمار من اطفال فى الثالثة من العمر و المثنين فى الثمانين من العمر احتجز من القرى الأناضولى في معاركة ساريقاميش ما بين السنوات 1914-1915 ، وكذلك هناك صور لأشخاص ماتوا من الجوع والمرض والأمراض العقلية. ظهرت في مختلف الاراشيف و المحفوظات الروسية
تم تحرير عشرات الآلاف من الأسرى المختطفة في جزيرة نارجين بمساعدة الأتراك الأذربيجانيين. في هذا الصدد ، يجب ان تلفت النظر إلى أنشطة الجمعية الخيرية الإسلامية بشكل خاصة الحاج زين العابدين تاغييف و إسماعيل بك سفرالييف و مورتوزا مختاروف وأجدار بك أشوربيوف. على الرغم من أن الجيش الإسلامي القوقازي ، الذي حرر باكو في سبتمبر عام 1918 ، أطلق سراح السجناء ، فإن التاريخ الدموي لسجن النرجين لم ينته عند هذا الحد. بعد أن استولى البلاشفة على السلطة في باكو عام 1920 ، قُتل عدد من رجال الدولة والشخصيات العامة الأذربيجانية ، ونشطاء فى جمهورية أذربيجان الديموقراطية ، وضحايا قمع ستالين في جزيرتي نارجين وبولا.
بعد استعادة استقلال جمهورية أذربيجان في عام 1991 ، تمت استعادة اسمها الأول إلى “الزيرة الكبرى”
Tarixən ermənilər özlərinə aid olmayan məhsuldar torpaqlarda məskunlaşır, daha sonra bu torpaqların sahibləri kimi davranaraq, yerli əhalini müxtəlif üsullarla oz doğma yurdlarından sıxışdırıb çıxarır, tarixi və mədəniyyət abidələrini məhv edir və ya dəyişdirirlər. Bu xalqın belə məskunlaşma siyasəti və vandalizmi haqqında bir çox rus tarixçiləri də öz əsərlərində qeydlər etmişlər. Məsələn; rus etnoqrafı L.P. Zaqurskiy özünün yazdığı “Qafqaz bölgəsi” (Kaвкфзкаго отдела-1873) kitabında ermənilərin Cavaxetiya torpaqlarına yerləşdirilməsi ilə bağlı yazır: “Ümumiyyətlə, Cavaxetiyada türk hakimiyyəti dövründə əhali çox az məskunlaşmışdı. İndiki Axaltsixe qəzası ruslar tərəfindən fəth edilməsindən sonra Ərzurumlu köçkünlər (red:Ərzurumdan gəlmiş ermənilər nəzərdə tutulur) buranın əksəriyyət əhalisini təşkil etdilər. Qeyd etmək lazımdır ki, bu vərdişi əldə etmiş ermənilər (siyasi müstəqilliyini itirən vaxtdan bəri) vətənlərini asanlıqla tərk edir, maddi nemətlər əldə edəcəkləri bir ölkədə həvəslə məskunlaşırlar. Buraya yerləşdikdən sonra inşa etdikləri kilsələrdə köçkünlər adətən keçmiş vətənlərindən gətirilmiş şəkillər və köhnə kilsə kitablarını qoyur, sonra kilsələr ətrafında məskən salır, əmlak alır, ticarət edir və tamamilə yeni ölkənin sakinləri olurlar. Yerli əhali ilə assimilyasiya olmadan və milli xarakterlərinin əsas xüsusiyyətlərini saxlayaraq müəyyən dərəcədə təcrid olunmuş bir cəmiyyət meydana gətirirlər. Belə koloniya halında fəaliyyət göstərən bu xalq bir müddət sonra elə təsəvvür yaradır ki, onlar (Ermənilər) elə kökdən buranın əhalisi olmuşlar”. Bu deyilənlərin görüntüsünü Cavaxetiyada izləyə bilərik.
(Загурский Л.П. Поездка в Ахалцихский уезд в 1872 году // Записки Кавказского отдела Императорского русского географического общества. Кн. VIII. — Тифлис, 1873. С. 64—65.)
وفقًا للرأي العام للمؤرخين ،أن بيوتر الأول وضع أساس توطين الجماعي للأرمن في أراضي أذربيجانية. لقد ذكر هذه الفكرة في “روسكي فيستنك” فى طبعة 1867 من مجموعة وثائق أيضًا (Русский Вестник [1867]..
حيث صرح بيوتر الأول بوضوح أهمية توطين الأرمن في أراض أذربيجانية ، خاصة حول أنحاء مدينة باكو وفي وسط مدينة ديربند. كان الهدف الأساسى هو استخدام الأرمن فى إحداث اضطرابات داخلية وتوترات سياسية من أجل تنفيذ سياسة الإمبراطورية الروسية في الشرق ولإحتلالات التى ستنفذها في المستقبل
المصدر: “إذا استقر التجار والحرفيون والنازحون الأرمن في الصيف القادم في مدينة دربنت و مدينة باكو (إن شاء الله ،سنستولى عليهما) و إن قبلواهم يستقرون في مستوطنات بالقرب من باكو وفي جزيرة عسالين
ملاحظة: يتم تقديم لوحة تصور يصل بيوتر الأول إلى مدينة ديربند عام 1722
Hatəm ağa Çağarvi haqqında 1871-ci ilin avqustun 20-də general-mayor Komarovun tərtib etdiyi Küre və Samur dairələri siyahısında məlumat verilmişdir. Rusiyada hərbi təhsil almış və polkovnik rütbəsinə kimi yüksəlmiş Hatəm Sərkərov 1918-ci ildə Möhübəli Kuzunvi ilə birlikdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazisinin bərpa edilməsi uğrunda qırmızı qvardiyaçılara qarşı döyüşmüşdü. Hatəm ağa həmçinin Möhübəli əfəndinin və Əli bəy Zizikskinin dəstələri ilə birlikdə dəfələrlə bolşevik adı ilə Bakı quberniyasının qəzalarında yerli əhaliyə müsibətlər yaşadan erməni daşnaklarına qarşı vuruşmuşdur. Onlar 1918-ci ilin may ayında Quba rayonunun Digah kəndindəki “Qanlı dərə”də Hamazaspın silahlı erməni qoşununu darmadağın etmişdi. Hatəm ağa Sovet hakimiyyəti qalib gəldikdən sonra da bolşeviklərə qarşı mübarizəni davam etmişdir. 1921-ci ilin sentyabrın 8-də Azərbaycan KP Quba qəzasında “əksinqilabi hərəkatı” ləğv etməklə bağlı xüsusi qərar qəbul etdi və Hatəm ağanı ələ keçirmək üçün Qusara iki polk göndərmişdir. Lakin qırmızılar Hatəm ağanın rəhbərlik etdiyi 300 döyüşçü ilə bacarmamışlar. Belə olduqda, Sovet hökuməti Hatəm ağanı Quba qəzasında milis idarəsinin rəisi təyin etmişdir. Amma yeni quruluşun haqsızlıqlarını görən Hatəm ağa 1922-ci ildə həmin vəzifədən imtina edərək, yenidən bolşeviklərə qarşı mübarizəyə qalxmışdır. O, 3 minlik sovet ordusuna qarşı 2 ay döyüşmüş və qəhrəmancasına həlak olmuşdur.