
Tarixçilərin qələmindən - Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Güntəkin Nəcəfli



2007-ci il aprelin 1-də ərazidə torpaq işləri görülərkən aşkarlanan Quba məzarlığı erməni vəhşilikərinin əyani sübutu olmuşdur. Burada kəllə sümüklərinin içində tapılan mismarlar həmin insanların xüsusi amansızlıqla qətlə yetirildiyinin göstəricisidir. Bu mismarlar Kompleksin muzeyində xüsusi bir guşədə əyani sübüt kimi qorunub saxlanılır.

İsmayıllı rayonunda yerləşən abidələrin böyük əksəriyyəti Albaniya tarixinə aiddir. Bu abidələrdən biri də VII əsrə aid Girdiman qalasıdır. Girdiman qalası böyük diplomatik və sərkərdəlik bacarığı olan Albaniya hökmdarı Cavanşir (642-681) tərəfindən inşa etdirilmişdir. Qalanın strateji əhəmiyyətli mövqedə yerləşməsi müdafiəçilərin Ərəb, Sasani, Xəzər, Bizans kimi güclü dövlətlərin hücum təhlükəsinin qarşısını almağa və Albaniyanın müstəqilliyini qoruyub saxlamağına zəmin yaratmışdır. Sahəsi 80 hektar olan qoruq ərazisində 93 ədəd tarix və mədəniyyət abidəsi mühafizə olunur.

Hər tərəf meyitlərlə doludur – yanıb kül olmuş, doğranmış, eybəcər hala salınmış… “Təzə Pir” məscidi artilleriya atəşlərindən güclü ziyan çəkmişdir… Patrul 6-cı polis sahəsinin həyətində 600-ə yaxın əsir müsəlman qadın və uşaqları tapdı, onları azad etdi və şəhərin müsəlman hissəsinə qədər müşayiət etdi. Geniş kütlələr qəzəb və nifrətlə dolub daşır, bu hisslər getdikcə qəzəbli intiqam hissinə çevrilir ki, onların qarşısını almaq elə də asan olmayacaq…
“Naş qolos” qəzeti (4 aprel) 1918-ci il, № 59, Bakı.
“Pir Hüseyn Xanəgahı” tarix-memarlıq qoruğunun təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”nin və “Pir Hüseyn Xanəgahı” tarix-memarlıq qoruğunun əməkdaşlarının elmi fəaliyyət sahəsində əməkdaşlıq etmək və təcrübə mübadiləsi aparmaq məqsədilə treninq və seminarların təşkili üçün Kompleksin bir qrup əməkdaşı “Pir Hüseyn Xanəgahı” tarix-memarlıq qoruğuna ezam olunmuşdur.
Kompleksin rəhbərliyi və “Elmi Araşdırmalar, Ekspozisiya və Fond Şöbəsinin” bir qrup əməkdaşı ilk olaraq Hacıqabul rayonu Qubalı Baloğlan kəndində yerləşən “Pir Hüseyn Xanəgahı” tarix-memarlıq qoruğunu ziyarət etmişlər. Daha sonra “Pir Hüseyn Xanəgahı” tarix-memarlıq qoruğunun əməkdaşları ilə birlikdə 2023-cü il “Heydər Əliyev ili” çərçivəsində ağacəkmə aksiyasında iştirak etmişlər. Səfər çərçivəsində hər iki qoruğun əməkdaşları arasında təcrübə mübadiləsinin aparılması məqsədilə müxtəlif mövzular ətrafında treninq və seminarlar da təşkil edilmişdir. Çıxış edən qoruq rəhbərləri Məhərrəm Müslümov və Dr.Rəxşəndə Bayramova 2023-cü il “Heydər Əliyev ili” çərçivəsində görülmüş işlər barədə ətraflı məlumat vermişlər. Seminar-treninqlər çərçivəsində hər iki qoruğun əməkdaşları “Elmi məqalələr”, ”Xarici əlaqələr”, “Mediada təbliğat”, “İnternet platformalarında görülən işlər” mövzularında ətraflı müzakirələr aparmışlar.

İclasda ilk olaraq Soyqırımı Memorial Kompleksi tərəfindən Heydər Əliyev ili çərçivəsində hazırlanmış müasir Azərbaycanın banisi, ümummilli liderin həyat və fəaliyyətindən bəhs olunan film izlənilmişdir. Daha sonra çıxış edən “Pir Hüseyn Xanəgahı” tarix-memarlıq qoruğunun direktoru Məhərrəm Müslümov, Zaqatala dövlət təbiət qoruğunun direktoru Anar Laçınov və Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”nin direktoru Dr.Rəxşəndə Bayramova XX əsrdə xalqımızının mədəni həyatında yeni bir dövrün başlanıldığını və bu dövrün ulu öndər Heydər Əliyevin adı ilə bağlı olduğunu bildirərək, 2023-cü il “Heydər Əliyev” ili çərçivəsində hər 3 qoruqda həyata keçirilmiş işlər qeyd olunmuş və müsbət təcrübələr digər qoruq əməkdaşları ilə paylaşılmışdır.
Sonda qoruqların elmi işciləri dahi öndər Heydər Əliyev haqqında yazdıqları elmi məqalələrindən qısa çıxarışları təqdim etmişlər.
542 səhifədən ibarət olan kitab Şərqşünaslıq İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə çapa məsləhət görülüb. Kitabın elmi redaktoru AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru, professor Musa Qasımlı, rəyçiləri isə akademik, tarix elmləri doktoru, professor Nərgiz Axundova, AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun şöbə müdiri, tarix elmləri doktoru, professor Qasım Hacıyev, AMEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Səməd Bayramzadə, AMEA-nın Tarix İnstitutunun icraçı direktoru, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəbi Bəhramovdur. Monoqrafiyanım “1905-1906-cı illər kütləvi qırğınlar və 1918-ci il mart soyqırımı” adlı 1-ci fəslində qeyd edilən dövrün insanlıq əleyhinə ağır cinayətləri barədə ətraflı məlumat verilir. 2-ci fəsildə 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların tarixi torpaqları olan Ermənistandan deportasiyasından, ermənilərin Azərbaycana qarşı əsassız torpaq iddiaları və ərazilərin işğalından, Ermənistanın azərbaycanlı mülki və hərbi əsirlərlə rəftarından bəhs edilir. 3-cü fəsildə “Ermənistanın əsassız ərazi iddialarına və müdaxiləsinə etirazlardan, 1990-cı il “20 Yanvar” faciəsindən (1990-cı il 25 yanvar Neftçala və Lənkəran faciələri) söz açılır. “Qarabağda soyqırımlar” adlanan 4-cü fəsildə Ağdaban soyqırımı və onun tanıdılması istiqamətində hüquqi-siyasi fəaliyyətdən, Qaradağlı soyqırımından, Goranboy rayonunun Ballıqaya kəndində Ermənistan tərəfindən dinc azərbaycanlılara qarşı törədilmiş soyqırımından, Malıbəyli, Aşağı və Yuxarı Quşçular qətliamından, bəşəriyyətə və sivilizasiyaya qarşı ağır cinayət olan Xocalı soyqırımından bəhs edilir. 5-ci fəslin mövzusu Aprel döyüşləri və Vətən müharibəsidir. “Azərbaycanlıların soyqırımı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılmasında Azərbaycan dövlətinin siyasəti” adlanan 6-cı fəsil bu faciələrlə bağlı Ulu Öndər Heydər Əliyevin və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin siyasətinə, həmçinin Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”nə həsr olunub. Kitabın sonunda əlavələrdə sənədlər, müqavilələr, qətnamə və qərarlar, bəyannamələr, xəritələr və şəkillər verilib.
Böyük Mərdəkan qəsri Bakının Mərdəkan qəsəbəsində qədim tarixə malik olan qaladır. Qala XIV əsrin ortalarında III Böyük Mənuçöhrün oğlu I Axsitan tərəfindən dörd künc formada tikilmişdir. Bu qala I Axsitanın düşmən üzərindəki parlaq qələbəsi şərəfinə ucaldılmışdır. Qaladan feodalların sığınacağı və gözətçi məntəqəsi kimi istifadə edilmişdir. Qalanın hündürlüyü 22 metr, qalınlığı aşağıdan 2,10 metr, yuxarıdan isə 1,60 metrdir. Daxili həyəti 700 kv.metrdir. İçəridən qala 5 yarusa bölünür.


Müstəqil Azərbaycanın ilk konstitusiyası 1995-ci il noyabrın 12-də keçirilmiş ümumxalq səsverməsi (referendum) yolu ilə qəbul edilmişdir. Dövlətin Əsas Qanunu 1995-ci il noyabrın 27-də qüvvəyə minib. Konstitusiyanın qəbulu müstəqillik tariximizin ən mühüm hadisələrindən biri olmaqla yanaşı ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan dövlətçiliyi qarşısındakı böyük xidmətlərindəndir. Bu Konstitusiya müstəqil dövlət quruculuğu prosesini tənzimləyən, demokratik inkişafa təminat yaradan, cəmiyyətin siyasi, sosial, mədəni, iqtisadi sferalarında köklü dəyişiklikləri özündə ehtiva edən, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsində hüquqi baza rolunu oynayan mükəmməl və mütərəqqi sənəddir.