20 Sentyabr - Dövlət Suverenliyi Günü
Qobustan qaya rəsmləri
Qobustan ərazisi Bakı şəhərindən təxminən 60 kilometr məsafədə yerləşir. Buradakı Böyükdaş, Kiçikdaş və Cingirdağ massivlərində minillər boyu qorunub saxlanılmış qayaüstü təsvirlər tapılmışdır. Qobustan qaya rəsmləri Azərbaycan xalqının zəngin tarixi-mədəni irsinin ən parlaq nümunələrindən biridir.
Qobustan qayaüstu təsvirləri eramızdan əvvəl X-VIII minilliyə və Orta əsrlərədək olan müxtəlif dövlərə aid edilir. 1939-cu ildən bu sahəni araşdıran alim İshaq Cəfərzadənin başçılığı ilə C.Rüstəmov, F.Muradova və digər arxeloqlar tərəfindən Qobustan petroqliflərinin ilk arxeloji tədqiqatlarına başlanılmışdır. O vaxtdan aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində qayalar üzərində 7 mindən artıq rəsm, həmçinin qədim yaşayış məskənləri, mağaralar, 40-dək kurqan, mezolit dövrünə aid artefaktlar, 100 mindən çox maddi mədəniyyət əşyaları aşkarlandı.
Daha çox maraq doğuran Qobustan qayaüstü rəsmləri insanlığın minillər öncəki həyat tərzini, düşüncə dünyasını və mədəni inkişafını əks etdirən unikal abidədir. Əsasən, ov səhnələri, müxtəlif heyvan fiqurları, insanlar, rəqs səhnələri, dini ayinlər və gəmi təsvirlərinin yer aldığı bu rəsmlərdən məlum olur ki, qədim Qobustan sakinləri ovçuluqla, heyvandarlıqla, balıqçılıqla məşğul olmuş, eyni zamanda öz adət-ənənələrini də daşlara həkk etmişlər. Rəqs edən qadın və kişilərin təsviri onların bayram və mərasimlərdə birgə şənləndiklərini göstərir. Gəmi təsvirləri isə qədim insanların Xəzər dənizindən səyahət və balıqçılıq üçün istifadə etdiklərini sübut edir. Hətta bəzi rəsmlərdə günəş və ay kimi kosmik işarələr də öz əksini tapmışdır.Burada bizim eranın I əsrin sonlarına aid daş üzərində yazılmış qədim latın kitabəsi də tapılmışdır ki, bu da Qobustanın müxtəlif sivilizasiyaların yolu üzərində yerləşdiyini göstərir.
Nəticə etibarilə, Qobustan qaya rəsmləri xalqımızın qədim tarixi yaddaşının, mədəni irsinin və bədii düşüncəsinin nadir nümunəsidir. Bu abidələr bizə keçmişimizi daha yaxından tanımaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün əvəzsiz xəzinədir və Azərbaycanın tarixdə nə qədər qədim və zəngin köklərə malik olduğunu bütün dünyaya sübut edən canlı bir muzeydir.
2007-ci ildə Qobustan qaya rəsmləri UNESCO tərəfindən Dünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Bu, Azərbaycanın qədim tarixinin beynəlxalq səviyyədə tanınması deməkdir. Hazırda Qobustan Dövlət Tarix-Bədii Qoruğu təkcə Azərbaycan vətəndaşlarının deyil, dünyanın müxtəlif ölkələrindən gələn turistlərin diqqətini cəlb edir.
Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”nin yaradılmasından 12 il ötür.
2007-ci il aprel ayının 1-də Quba şəhər stadionu ərazisində tikinti işləri görülərkən kütləvi məzarlıq aşkar edilmişdir. Həmin ilin iyul ayından etibarən ümumi sahəsi 514 m2 olan həmin ərazidə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun əməkdaşları tərəfindən tədqiqat işlərinə başlanılmışdır. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində insan sümükləri ilə doldurulmuş 2 quyu və 2 arx (kanal) aşkar edilmişdir. 2008-ci ilin sentyabrında tədqiqat işləri başa çatdırılmış və məzarlığın 1918-ci ildə ermənilərin yerli dinc əhaliyə qarşı törətdiyi soyqırımı ilə bağlı olduğu müəyyən edilmişdir.
30 dekabr 2009-cu il tarixində Cənab Prezident İlham Əliyev tərəfindən Quba şəhərində Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması haqqında sərəncam imzalanmışdır. Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə Qudyalçayın sol sahilində memorial kompleks inşa edilmiş və 2013-cü il sentyabrın 18-də açılışı olmuşdur. Açılışda cənab Prezident İlham Əliyev və xanımı Mehriban Əliyeva iştirak etmişlər.
Ümumi sahəsi 3,5 hektar olan Kompleks 5 hissədən ibarətdir: xatirə abidəsi, simvolik məzarlıq, Soyqırımı muzeyi, Bayraq meydanı və İnformasiya mərkəzi.
Qeyd edək ki, Kompleks açıldığı gündən buranı 1 milyondan çox insan ziyarət etmişdir. Onlardan 200 mindən çoxu xarici ziyarətçilərdir. Gələn yerli və xarici ziyarətçilərə 4 dildə- Azərbaycan, rus, ingilis və ərəb dillərində ətraflı məlumatlar verilir.
Şəki Xan Sarayı
Şəki Xan Sarayı Şəki Xan Sarayı Azərbaycanın memarlıq incilərindən biridir. Saray 1762-ci ildə Şəki xanı Hüseyn xan Müştaq tərəfindən inşa etdirilmişdir. Tarixi bina Şəki şəhərinin Yuxarı Baş memarlıq kompleksində qala divarlarının içərisində yerləşir. Azərbaycanın memarlığının ən gözəl nümunələrindən hesab olunur və 2019-cu ildə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib. Özündə həm də xalq yaşayış binalarının xüsusiyyətlərini daşıyan saray binası Qafqazda XVIII saray memarlığının ən gözəl nümunələrindən biri olmaqla, həm də İslam Şərqinin memarlıq incilərindən biri hesab edilir. Binanın baş fasadı dünyada analoqu olmayan ən xırda, həndəsi fiqurlara bölünmüş, ağac parçaların aralarına müxtəlif rəngli şüşələr geyindirilmiş şəbəkə pəncərə və qapılardan ibarətdir. Şəki Xan Sarayı təkcə bir memarlıq abidəsi deyil, həm də Azərbaycan xalqının incəsənət, memarlıq və mədəni irsinin parlaq nümunəsidir. Onun qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi böyük əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI
1988-ci ildən ortaya atılan qondarma Dağlıq Qarabağ konfliktinin ilkin mərhələsində yüz minlərlə azərbaycanlının öz tarixi torpaqlarından qovulmasına da respublikada düzgün siyasi qiymət verilmədi. Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi haqqında ermənilərin qeyri-konstitusion qərarını və Moskvanın əslində bu vilayəti Xüsusi İdarəetmə Komitəsi vasitəsi ilə Azərbaycanın tabeliyindən çıxarmasını xalqımız ciddi narazılıqla qarşıladı və mühüm siyasi aksiyalara əl atmaq məcburiyyəti qarşısında qaldı. Respublikada keçirilən mitinqlər zamanı torpaqlarımızın işğalı siyasəti qətiyyətlə pislənsə də, Azərbaycan rəhbərliyi öz passiv mövqeyindən əl çəkmədi. Məhz elə bunun nəticəsi olaraq, 1990-cı ilin yanvar ayında getdikcə güclənən xalq hərəkatını boğmaq məqsədi ilə Bakıya qoşunlar yeridildi, yüzlərlə azərbaycanlı məhv və şikəst edildi, yaralandı, digər fiziki təzyiqlərə məruz qoyuldu.
1992-ci ilin fevralında ermənilər Xocalı şəhərinin əhalisinə misli görünməyən divan tutdu. Tariximizə Xocalı soyqırımı kimi həkk olunan bu qanlı faciə minlərlə azərbaycanlının məhv edilməsi, əsir alınması, şəhərin yerlə yeksan edilməsi ilə qurtardı.
Millətçi-separatçı ermənilərin Dağlıq Qarabağda başladığı avantürist hərəkətin nəticəsi olaraq bu gün bir milyondan artıq soydaşımız erməni qəsbkarları tərəfindən öz doğma yurd-yuvalarından didərgin salınmış, çadırlarda yaşamağa məhkum edilmişdir. Ərazimizin 20 faizinin erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı zamanı minlərlə vətəndaşımız şəhid olmuş, xəsarət almışdır.
Azərbaycanın XIX—XX əsrlərdə baş verən bütün faciələri torpaqlarının zəbti ilə müşayiət olunaraq, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı düşünülmüş, planlı surətdə həyata keçirdiyi soyqırımı siyasətinin ayrı-ayrı mərhələlərini təşkil etmişdir. Bu hadisələrin yalnız birinə — 1918-ci il mart qırğınına siyasi qiymət vermək cəhdi göstərilmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi kimi Azərbaycan Respublikası bu gün onun axıra qədər həyata keçirə bilmədiyi qərarların məntiqi davamı olaraq soyqırım hadisələrinə siyasi qiymət vermək borcunu tarixin hökmü kimi qəbul edir.
Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş bütün soyqırım faciələrini qeyd etmək məqsədi ilə qərara alıram:
1. 31 mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edilsin.
2. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə tövsiyə olunsun ki, azərbaycanlıların soyqırımı ilə bağlı hadisələrə həsr olunmuş xüsusi sessiyanın keçirilməsi məsələsinə baxsın.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti HEYDƏR ƏLİYEV
Bakı şəhəri, 26 mart 1998-ci il
№ 690
Azərbaycanın Mədəni İrsinin Təmsilçisi: Yallı Rəqsi
Yallı Azərbaycan xalqının ən qədim və ən məşhur rəqs növlərindən biridir. Bu rəqs kollektiv bir fəaliyyətin təcəssümüdür və həmrəylik, sevinc, birlik və həyat enerjisini simvolizə edir. Rəqs zamanı iştirakçılar əl-ələ verərək və ya çiyninə əllərini qoyaraq dövrə vururlar. Yallı əvvəlcə təntənəli, sonra isə sürətlənərək cəld və enerjili bir şəkildə ifa olunur. Rəqsin hərəkətləri və musiqisi bir-birini müşayiət edir, bu da onu həm emosional, həm də ritmik olaraq unikal edir. Yallı, həmçinin, qədim dövrlərdən gələn mərasim rəqsidir və 2018-ci ildə UNESCO tərəfindən qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.
“Yallı” sözünün mənası “cərgə” və ya “zəncir” kimi tərcümə oluna bilər. Bu rəqs, həmçinin, “halay” və “jəlman” kimi adlarla da tanınır. “Yallı” sözü monqol və mançurca dillərində “rahatlaşdırmaq” və “sərbəst buraxmaq” mənalarını daşıyan “halah” və “hələ” sözlərindən törəmişdir. Bu etimologiya, rəqsin kollektiv və azad bir hərəkət olduğunu göstərir.
Yallı rəqsi Türk və Altay xalqlarının qədim mərasim rəqsi olaraq köklənmişdir. Yallı həyatın ritmini, enerjisini və dövrünü əks etdirən bir oyundur. Qobustan və Ordubad kimi ərazilərdə aşkar edilən qayaüstü təsvirlərdə bu rəqsə dair izlər tapılmışdır. Tarixi baxımdan, yallı rəqsi, miladdan əvvəlki dövrlərə, yəni qədim dövrlərə gedib çıxır və həyatın enerjisi ilə sıx bağlıdır.
Yallı Azərbaycan bəstəkarları tərəfindən bir çox əsərdə istifadə olunmuşdur. Məsələn, Üzeyir Hacıbəyovun “Koroğlu” operasında və Müslüm Maqomayevin “Nərgiz” operasında yallı motivləri geniş şəkildə tətbiq edilmişdir. Bu əsərlər, yallının bədii və emosional gücünü nümayiş etdirir və onun milli musiqi mədəniyyətinə olan təsirini göstərir.
Xarıbülbül – Qarabağın simvolu
Azərbaycan təbiəti və mədəniyyəti bir-birindən ayrılmazdır. Dağlarımız, çaylarımız, meşələrimiz kimi çiçəklərimiz də xalqımızın yaddaşında iz buraxmışdır. Qarabağın dağlarında bitən Xarıbülbül isə sadəcə bir gül deyil, həm də xalqımızın mədəni irsi, sevgisinin və vətən həsrətinin rəmzidir. Bu nadir çiçək əsrlər boyu Şuşanın və Qarabağın simvolu olmuş, həm poeziyada, həm musiqidə, həm də xalqın yaddaşında xüsusi yer tutmuşdur. Azərbaycanın xalq mahnılarında, şairlərin şeirlərində bu gül, həsrətin və gözəlliyin rəmzi kimi tərənnüm olunmuşdur.
Xarıbülbül Qarabağın dağlıq ərazilərində bitən çox nadir bir çiçəkdir. Onun ləçəkləri elə bir formadadır ki, elə bil bir quş öpüş üçün qanad açmışdır. Buna görə də xalq arasında bu gül məhəbbət və sədaqət rəmzi kimi qəbul edilmişdir.
Xalq arasında Xarıbülbül haqqında çoxlu əfsanələr dolaşır. Onların birində deyilir ki, bu gül bir şahzadə ilə kasıb qızın saf məhəbbətindən yaranıb. Ayrılığa məhkum edilən aşiqin göz yaşları Qarabağ torpağına düşüb və həmin yerdə Xarıbülbül bitib. Ona görə də bu gül saf eşqin və vətən sevgisinin simvolu sayılır.
Uzun illər Qarabağ torpaqları işğal altında qaldığı üçün xalqımız Xarıbülbülü yalnız şəkillərdə və yaddaşlarda görürdü. O, itirilmiş yurdun həsrətini simvolizə edirdi. Lakin 2020-ci ildə Qarabağ azad olundu və Xarıbülbül yenidən öz yurdunda açdı. O, sevginin, sədaqətin, vətən həsrətinin və azadlıq sevinci ilə dirçəlişin simvolu kimi tariximizdə yaşayır. Bu gün Şuşada keçirilən “Xarıbülbül musiqi festivalı” həm Qarabağın azadlığını, həm də bu çiçəyin yenidən həyat tapmasını bütün dünyaya nümayiş etdirir. Xarıbülbül Qarabağla birgə azadlığımızın, qürurumuzun və milli irsimizin təcəssümüdür.
Qız Qalası
Bakının ən qədim və sirli abidələrindən biri sayılan Qız Qalası həm tarixi, həm də memarlıq baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Hündürlüyü 28 m qala İçərişəhərin (Bakının qədim qala divarlarının) cənub-şərq hissəsində yerləşir. Qız Qalasının inşa olunma tarixi XII əsrə aid edilir. Bu fikrin əsas səbəbi qala üzərindəki kufi yazılı daşdır. Sözügedən yazıda “Məsud ibn Davud qübbəsi” ifadəsi qeyd olunur. Lakin daşın sonradan qala divarına yerləşdirildiyi də ehtimal olunur. Çünki onun mövqeyi təsadüfidir – əsas girişin üzərində deyil, hörgünün yan hissəsində və yer səthindən təxminən 14 metr hündürlükdədir. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu daş əslində qəbirüstü piltə olmuş, sonrakı təmir zamanı qala pəncərələrindən birini bağlamaq üçün istifadə edilmiş və ya bərpada iştirak edən ustanın adı kimi qalanın divarına yerləşdirilmişdir.
Digər bir nəzəriyyəyə əsasən, Qız Qalası daha qədim dövrlərə – Zərdüştilik mərhələsinə gedib çıxır. Bu baxımdan abidə zərdüşt daxması və ya atəşpərəstlik məbədi kimi dəyərləndirilir. Araşdırmalara görə, qala e.ə. VIII–VII əsrlərdə Kaspiana və Midiyanın bürclü məbədlərinin təsiri ilə, Xəzər dənizi sahilində, “Atəşi Baquan” adlanan qədim od şəhərində inşa edilə bilərdi. Başqa bir alimlər qrupu isə Qız Qalasının memarlıq xüsusiyyətlərini Çıraqqalaya və Gilgilçay müdafiə sisteminə bənzədərək onun V–VI əsrlərə aid ola biləcəyini iddia edir. Bu yanaşmaya əsasən, qala Sasani imperiyası dövründə Qafqaz Albaniyası ərazisində mövcud olmuş müdafiə sisteminin tərkib hissəsi ola bilərdi.
Əsrlər ərzində müxtəlif müharibələr və dağıntılar nəticəsində zərər görən Qız Qalası dəfələrlə bərpa edilmişdir. Orta əsrlərdə qala Bakı qala divarları ilə birlikdə şəhərin müdafiəsində mühüm rol oynamışdır. Tikili XIX əsrin ortalarında rus hərbçiləri tərəfindən, sonuncu dəfə isə 1960-cı illərdə əsaslı şəkildə bərpa olunmuşdur.
1964-cü ildən etibarən muzey kimi fəaliyyət göstərən Qız Qalası, 2000-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir. Bu abidə həm də Azərbaycanın rəmzlərindən biri olaraq, müxtəlif dövrlərdə milli pul əskinaslarının üzərində təsvir edilmişdir.
Atəşkəs imzası
1988-ci ildən başlayan Qarabağ münaqişəsi 1992–1994-cü illərdə ən qanlı mərhələsinə çatmışdı. Azərbaycan gənc müstəqil dövlət kimi böyük sınaqlarla üz-üzə qaldı. Torpaqlarımızın işğalı, yüz minlərlə qaçqın və məcburi köçkünlərin acı taleyi ölkənin üzərinə ağır yük kimi düşmüşdü.
Müharibə həm insan itkisi, həm də iqtisadi böhran baxımından Azərbaycan üçün çox ağır nəticələr doğururdu. Belə bir şəraitdə beynəlxalq vasitəçilərin iştirakı ilə Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə danışıqlar aparıldı. Bu görüşün nəticəsi olaraq 1994-cü il mayın 12-dən etibarən atəşkəs rejiminin tətbiq olunması barədə sənəd – Bişkek protokolu imzalandı.
Bişkek protokolu Azərbaycan tarixində müharibənin gedişini dayandıran, xalqımıza gələcəyə hazırlıq imkanı verən, eyni zamanda ədalətin gec də olsa, bərqərar olacağına inamı diri saxlayan bir sənəd oldu.
Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti, Beynəlxalq Qalereya və Quba şəhərində "Soyqırımı Memorial Kompleksi"nin birgə təşkilatçılığı ilə Ulu Öndər Heydər Əliyevin anadan olmasının 102-ci ildönümünə həsr olunan “Vətənpərvərlik Etüdləri” adlı 20-dən çox rəssamın iştirakı ilə etüd-sərgi təşkil edilib.
Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti, Beynəlxalq Qalereya və Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”nin birgə təşkilatçılığı ilə Ulu Öndər Heydər Əliyevin anadan olmasının 102-ci ildönümünə həsr olunan “Vətənpərvərlik Etüdləri” adlı 20-dən çox rəssamın iştirakı ilə etüd-sərgi təşkil edilib.
Azərbaycan-Gürcüstan "Gənclər həftəsi" çərçivəsində Qubada keçirilən "Azərbaycan-Gürcüstan gənclərinin II beynəlxalq düşərgəsi"nin iştirakçıları Soyqırımı Memorial Kompleksini ziyarət etmişlər. Ziyarətçilərə bildirilmişdir ki, 2007-ci ildə Quba şəhərində aparılan qazıntılar zamanı kütləvi məzarlığın aşkar olunması ermənilərin xalqımıza qarşı həyata keçirdiyi 1918-ci il soyqırımın bariz sübutu olmuşdur.
Bu həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, Azərbaycan xalqının milli yaddaşının qorunması və həlak olan on minlərlə azərbaycanlının xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə cənab Prezident İlham Əliyevin 30 dekabr 2009- cu il tarixli sərancamı, Heydər Əliyev fondunun təşəbbüsü təşəbbüsü ilə Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi” yaradılmışdır.
Türkiyə Respublikasının ölkəmizdə yeni təyin olunmuş fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Birol Akgün Qubaya səfər edib. Səfər çərçivəsində cənab səfir Soyqırımı Memorial Kompleksini ziyarət edib.
Səfir Birol Akgünə 2007-ci ilin aprel ayında ərazidə torpaq işləri görülərkən kütləvi məzarlığın aşkarlandığı bildirilib. Bundan sonra Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun əməkdaşları tərəfindən kütləvi məzarlıqda geniş tədqiqat işləri aparılıb. Tədqiqatlar nəticəsində məzarlığın 1918-ci ildə ermənilərin yerli dinc əhaliyə qarşı törətdikləri soyqırımı ilə bağlı olduğu müəyyən edilib. Tədqiqat işlərinin nəticəsi olaraq məzarlıqda müxtəlif yaş qruplarına aid 500-dən çox insan qalıqları aşkar edilib. Sonda cənab səfir Quba Soyqırımı Memorial Kompleksinin xatirə kitabına ürək sözlərini yazmışdır.
