Qondarma "erməni soyqırımı" və tarixi həqiqət

Ermənilər daima özlərinə milli qurum yaratmaq məqsədilə başqa xalqların ərazilərində torpaq “ovuna” çıxıblar. Bu cəhd uzun zaman onlara heç bir uğur gətirməmişdir. Erməni müəlliflərinin özləri bu etnosun hələ eramızdan əvvəl Mesopotamiyada müxtəlif etnosların hibridindən törənmiş bir toplum olduğunu söyləyirlər. Sonra ermənilər tədricən Kiçik Asiya yarımadasında görünməyə başlamışlar. Özlərini “ev sahibi” kimi göstərməyə çalışan bu məxluqlar Balkan yarmadasına üz tutmuşlar. Lakin orada da özlərini nalayiq aparmış, yaramazlıqlarına görə oradan sıxışdırılmışlar. Ürəyiyumşaq türk-müsəlman xalqı dağda-daşda olsa da onlara mümkün olan sığınacaq vermişdir. Bundan sonra ermənilərin tədricən, zaman-zaman Cənubi Qafqaza miqrasiyası başlanır
24 aprel tarixi – qondarma “erməni soyqrımı” günü haradan qaynaqlanır? Bunu erməni müəllifi Akop Keşişyan belə qiymətləndirir: “Yunanlıların qızışdırması ilə 24 aprel tarixinin erməni qətliamı günü olaraq Beyrutdakı Ortodoks kilsəsi tərəfindən elan edilməsi hamımızı üzüntüyə qərq etdi. Məlumat üçün bildirək ki, “erməni soyqırımı” ifadəsi ötən əsrin 50-ci illərində erməni kilsəsi tərəfindən ortaya atılıb və daha sonra erməni lobbisinin dəstəyi ilə böyük bir kampaniyaya çevrilib. Ermənipərəst qüvvələr həmin hadisələrdən bir vasitə kimi bu gün də faydalanmağa çalışırlar. Əslində isə o vaxt Türkiyədə öldürüldüyü iddia edilən qədər erməni yaşamırdı. Bu rəqəmin erməni tarixçilərinin bir qismi 600 min, bir qismi isə 1 milyon olduğunu desələr də, rus mənbələri bunun yalan olduğunu bilə-bilə bu rəqəmin 2 milyon olduğunu yazırlar. Erməni və rus yazarlarının 1915-ci il “erməni soyqrımı” ilə əlaqədar gətirdikləri rəqəmlərin müxtəlifliyi bu hadisənin uydurma olduğuna əyani sübutdur.
Türk alimləri isə son on ildə əhəmiyyətli dərəcədə çox ciddi araşdırmalar aparıblar. Bu araşdırmalardan bir faktı misal çəkmək olar ki, ermənilərin təqdim etdikləri guya 1915-ci ildə köçürülmə hərəkatı dövründə adları qeyd olunan bir çox sayda erməninin adları, soyadları və sənədləri 1916-1917-1918-ci illərdə rəsmi şəkildə başqa-başqa yerlərdən çıxıb. Halbuki onları ermənilər 1915-ci ilin aprel hadisələrində ölmüş kimi qələmə vermişdilər. Amma bir həqiqəti unutmaq olmaz ki, əgər həmin vaxt 1,5 milyon erməni öldürülmüş olsaydı, bu gün dünyada bir-iki nəfər erməni qalmış olardı”.
Türkiyədə 1915-ci ildə “erməni soyqırımı” deyilən hadisə heç vaxt olmayıb. Bu, türk dünyasının artan iqtisadi qüdrəti və beynəlxalq nüfuzuna, türk soyuna iri dünya dövlətlərinin qısqanc münasibətinin, qərəzli yanaşmasının təzahüründən, erməni uydurmasından başqa bir şey deyildir!

«Ağoğlan» qəsr kompleksi

IV-IX əsrə aid olan Qafqaz Albaniyası dövrünə aid bu tarixi abidə Laçın rayonunun Kosalar kəndində dağın ətəyində yerləşir. Bu dağın zirvəsində antik «müşahidə qalası» var. Qaladan «Ağoğlan» qəsrinə yeraltı keçidlərin olması barədə ilk dəfə 1985-ci ildə məlumat əldə edilib. Lakin bu yeraltı keçidlərin qəsrin içərisində mövcud olmuş izləri erməni işğalına qədər olan dövrdə aşkar edilməyib. Amma erməni arxeoloqları 2009-cu ildə kompleksin içərisindən bu keçidə enmək üçün üç quyu aşkar ediblər.

"Şeyx Babı türbəsi XIII əsr"

Şeyx Babı türbəsi XIII əsrdə memar Əli Məcidəddin tərəfindən Füzuli rayonunun Babı kəndində tikilib. Xalq arasında “Şıxbaba türbəsi” adı ilə tanınan bu abidə Füzuli rayonunun Babı kəndinin yaxınlığında salınmış qəbiristanlıqdadır. Türbədə Şeyx Babı Yaqubi dəfn olunub. Türbə səkkizguşəlidir. Ağ daşdan hörülüb və üstü səkkizguşəli çatma günbəzlə örtülüb. Şeyx Babı türbəsinin xarici səth bölgülərində Mömünə Xatun türbəsinin təsirləri görünür. Rəvayətə görə, Şeyxin cənazəsi daş qutuda, türbənin cənub pəncərəsi önündə dəfn olunmuşdur. Məqbərədəki kitabənin oxunuşuna nail olan ilk rus alimi N. Xanıkov deyib ki, Şeyx Babı Yaqub türbəsi 1271—1272-ci illərdə Məşədi Babı Yaqub ibn Saadın əmri ilə tikilib. Kitabədəki yazılar ərəb dilində olduğundan, tərcümə edilib. Məşədixanım Nemətin tərcüməsindən müəyyən olunub ki, bu müqəddəs türbənin zahid, kamil Şeyx Babı Yaqub ibn İsmayıl Qur Xər üçün tikilməsinə Hicri təqvimi ilə 672-ci ildə (Miladi 1273—1274-cü illər) əmr verilib. Məzarın sinədaşı üzərindəki yazılar tərcümə edilib. Orada yazılıb: Bu müqəddəs türbə Zahid Kamal, Şeyx Babı Yaqub ibn İsmayıl Qur Xər üçün tikilib.Türbə kompleksindən 1 türbə və zədələnmiş bir minarə qalıb. Abidə 29 sentyabr 2020-ci il tarixində Qarabağda baş verən döyüşlər zamanı Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin törətdiyi genişmiqyaslı təxribatlar nəticəsində ciddi şəkildə zədələnmişdir.

"Bərdə türbəsi"

Bərdə türbəsi Bərdə şəhərinin mərkəzində, Torpaqqala kompleksində yerləşir. Məqbərə 1322-ci ildə memar Əhməd Əyyub Hafiz tərəfindən inşa olunub. Bu türbəni “Nüşabə qalası” da adlandırırlar. Bərdə türbəsinin üzərində 200-dən çox “Allah” sözü yazılıb və bu sözü bütün istiqamətlərdən oxumaq mümkündür. Bu səbəbdən türbəyə “Allah-Allah” da deyirlər.
Ehtimallara görə Elxanilər sülaləsindən bir nəfər üçün inşa edilən məqbərənin tikintisində kərpic və firuzə rəngində kaşıdan istifadə olunub. Hündürlüyü 13 metr olan türbə silindrik gövdədən və konusşəkilli günbəzdən ibarətdir. Məqbərə çoxrəngli kəsmə mozaika ilə bəzədilib, yeraltı və yerüstü hissələrə bölünür. 1960-cı illlərdə burada təmir işləri aparılıb. Lakin bərpa işlərinin səhv görüldüyündən məqbərənin görkəmi dəyişikliyə məruz qalıb. 2012-ci ildə türbədə təmir işlərinə başlanılmış və 2018-ci ildən istifadəyə verilmişdir. Bərdə türbəsi dünya əhəmiyyətli memarlıq abidəsi hesab edilir.

"Tarixi abidələrimizin qorunmasında təbliğatın rolu"

Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”nin təşkilatçılığı və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiya kafedrasının tarixçi-alim və arxeoloqlarının iştirakı ilə “18 aprel Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü” ilə əlaqədar “Tarixi abidələrimizin qorunmasında təbliğatın rolu” mövzusunda tədbir keçirilmişdir. Tədbirdə Tarix elmləri doktoru Sevinc Əliyeva, t.ü.f.d Sevil Bəhrəmova, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru Təranə İsayeva, arxeoloq t.ü.f.d Laçın Mustafayev və kompleksin direktoru t.ü.f.d Rəxşəndə Bayramova çıxışlar etmişlər.
Çıxışçılar yaşadığımız dövrə gəlib çatan bu abidələrin qiymətli nümunələr kimi qorunmasından, ölkəmizin hər yerində yaşı əsrləri və minillikləri əhatə edən tarixi abidələrin mövcudluğundan və mədəni irsimizin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün onların bərpa-təmir işlərinə xüsusi diqqət yetirilməli olduğunu vurğulamışlar.

"Şeyx Məzyəd türbəsi"

Quba rayonunun Ağbil kəndində yerləşən Şeyx Məzyəd türbəsi 1537-ci ilə aiddir. Türbə çöldən dörd və səkkizguşəli formadadır. 16-cı əsrdə sufi təriqətini Azərbaycanda yaymaq üçün Ağbil kəndində məskunlaşan həmin şəxs yerli əhali tərəfindən böyük nüfuz və hörmət qazanmışdır. O vəfat etdikdən sonra Şirvanşah Xəlilullahın göstərişi ilə memar Tacəddin tərəfindən qəbirüstü türbə inşa olunub.

"Tağlı körpü"

XIX əsrdə Quba qəzasında 7 körpü olsa da, günümüzə qədər gəlib çıxan yalnız Tağlı körpü olmuşdur. Qubanın Qırmızı qəsəbəsini şəhərin mərkəzi ilə birləşdirən Tağlı körpü memarlıq abidəsi kimi dövlətin mühafizə etdiyi abidələr siyahısına daxil edilmişdir. Körpünün inşasına 1894-cü ildə başlanılmışdır. Bundan əvvəl isə onun yerində dirəklər üzərində salınmış taxta körpü mövcud idi. Həmin körpünün salınması isə 1851-ci ilə təsadüf edir. Tarixi görünüşü saxlanılmaqla Tağlı körpü 2012-2013-cü illərdə əsaslı şəkildə bərpa olunmuşdur.

Azərbaycanlıların soyqırımına siyasi-hüquqi qiyməti ilk dəfə Heydər Əliyev verdi

Azərbaycan tarixinin  Heydər Əliyev dövrü, tariximizin böyük inkişaf və  möhtəşəm   quruculuq  dövrüdür. Onun  rəhbərliyi  altında  əldə  olunan   uğurların ən mühümü  məhz qurub yaratdığı  müstəqil  Azərbaycan dövlətidir. Azərbaycanda  dövlət  quruculuğu dövlətçilik,  milli və mənəvi  dəyərlərin  qorunub saxlanılması,  iqtisadiyyatın, elmin, mədəniyyətin, bir sözlə  həyatın ən müxtəlif  sahələrində  böyük  nailiyyətlərin  qazanılması, coşqun  bir  tərəqqi  dövrü  məhz  Heydər  Əliyevin   uzaqgörən,  qətiyyətli  siyasəti nəticəsində   yaşanmışdır.  

Ötən əsrin 90-cı ilin əvvəlində  müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan ərazisinin bir hissəsinin Ermənistanın  təcavüzünə məruz qaldığı, xarici təzyiqlərin və daxili çəkişmələrin tüğyan etdiyi bir dövrdə xalqının səsinə səs verən Heydər Əliyev  ölkəmizi dünyanın siyasi xəritəsindən silinmək və dövlətçiliyini  itirmək  təhlükəsindən  xilas  edərək dövlətin dayanıqlı siyasi və  iqtisadi  inkişaf  yolunu  müəyyən  etmişdir. 

Azərbaycan Respublikası müstəqillik qazandıqdan sonra xalqımızın tarixi keçmişinin obyektiv mənzərəsini  yaratmaq  imkanını  əldə  etməsi məhz  Ulu öndər Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasəti sayəsində olmuşdur. Uzun illər gizli saxlanılan, üzərinə qadağa  qoyulmuş həqiqətlər açılır, təhrif edilmiş hadisələr özünün əsl  qiymətini  alırdı.  Azərbaycan və ümumən Qafqazın  tarixinin  təhrif  olunması  həmin  proqramların  mühüm  tərkib  hissəsini  təşkil  edirdi.  “Böyük  Ermənistan” yaratmaq xülyasından ruhlanan erməni   qəsbkarları  1905-1907-ci illərdə azərbaycanlılara  qarşı  açıq  şəkildə  geniş miqyaslı qanlı aksiyalar  həyata  keçirdilər.  1918-ci ilin mart  ayından etibarən əks-inqilabçı  ünsürlərlə   mübarizə şüarı altında Bakı  Kommunası tərəfindən  ümumən   Bakı  quberniyasını  azərbaycanlılardan   təmizləmək  məqsədi  güdən  mənfur  plan  həyata  keçirilməyə  başlandı.  Böyük  dövlətlərin  yeritdikləri  imperiya  siyasətinin  icraçısı olan  ermənilərin əli ilə dəfələrlə azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə və soyqırımı siyasəti  yeridilmiş, yüz minlərlə dinc azərbaycanlı  milli  mənsubiyyətinə  görə  məhv  edilərək  öz ata-baba  yurdlarından  didərgin salınmışdır.  Azərbaycanın qədim  yaşayış  məskənləri xarabalığa  çevrilmişdir. Sonralar  tarixi dovr 30-cu illərin  ağir  represiyaları  ilə  müşayət  olunaraq  Azərbaycanin ziyalı genofondunun  məhvinə  nail  olunmuş,  bunun  ardınca 1948-53-cü illər  azərbaycanlıların   kütləvi  deportasiya dalğası, 80-ci illərdən başlayaraq   Dağlıq   Qarabağ  probleminin  yenidən  süni  şəkildə  qızışdırılması,  1990-cı il  20  yanvar  faciəsi  və  1992-ci il Xocalı  soyqırımı  demək olar ki,  bu faciələrin  pik nöqtəsi oldu.  
 

Heydər Əliyevin  keçmiş hadisələrə hüquqi-siyasi qiymətin verilməsi istiqamətində  qərarları və  deyərdim ki, ən vacibi 1918-ci il mart soyqırımının öz siyasi qiymətini tapması oldu. Tarixə nəzər salsaq görərik ki, 1919 və 1920-ci illərdə martın 31-i Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyəti  tərəfindən  ümumilli  matəm  günü  kimi  qeyd edilib. Əslində bu,  azərbaycanlılara  qarşı törədilən  soyqırımı və bir əsrdən artıq davam edən torpaqlarımızın işğalı prosseslərinə tarixdə ilk dəfə siyasi  qiymət vermək cəhdi  idi. Lakin,  Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyətinin süqutu bu işin başa çatmasına imkan vermədi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi kimi Azərbaycan  Respublikası  bu gün onun axıra qədər həyata keçirə bilmədiyi qərarların məntiqi davamı olaraq, soyqırımı   hadisələrinə  siyasi qiymət  vermək  borcunu tarixin  hökmü   kimi  qəbul  edir.  Məhz bütün bunları  nəzərə alan Heydər Əliyev 1998-ci il martın 26-da “31 martı  Azərbaycanlıların  Soyqırımı günü” kimi qeyd  edilməsi haqqında fərman imzalamışdır.  Fərman  imzalandığı  vaxtdan  hər il 31 Mart respublika səviyyəsində qeyd edilir və soyqırımı  qurbanlarının  xatirəsi ehtiramla anılır.  Bu gün Azərbaycan Prezidentinin ətrafında sıx birlik nümayiş  etdirən  xalqımız  əmindir  ki, əsası ulu öndərimiz  Heydər Əliyev tərəfindən  yaradılan müstəqil dövlətimizin  inkişafı  etibarlı əllərdədir.

Lətafət Beybutova Ələsgər qızı

Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”

Elmi araşdırmalar, ekspozisiya və fond şöbəsinin müdiri 

https://yazarlar.az/2023/03/31/heyd%c9%99r-%c9%99liyev-siyas%c9%99tind%c9%99-inc%c9%99-m%c9%99qamlar/

https://azpressmedia.az/news2125

"Əlincə qalası"

Culfa rayonunun Xanəgah kəndində Əlincəçayın sağ sahilində yerləşən tarixi memarlıq abidəsi Əlincə qalası Naxçıvan- Marağa memarlıq məktəbinin ən qiymətli nümunələrindən biridir. Tədqiqaçıların fikrincə, Əlincə qalası bizim eradan əvvəl inşa edilmiş və eramızın V əsrində bərpa edilmışdır. Əlincə dağının ən uca zirvəsində yerləşən Qala tarixdə daha çox Azərbaycan Atabəylərinin iqamətgahı və xəzinə yeri kimi tanınmışdı. “Kitabi Dədə Qorqud” dastanı Əlincə qalasından bəhs edən ilk yazılı mənbədir.
Abidə 2007-ci ildə dünya əhəmiyyətli abidələrin siyahısına daxil olmuş və bu gün də Əlincə qalasında genişmiqyaslı bərpa işləri aparılır.

"Mahrasa məbədi"

Mahrasa məbədi Gədəbəy rayonunun Söyüdlü kəndində, Şəmkir çayının ətrafındakı şəhər xarabalığı ərazisində yerləşir.
Məbədin inşa tarixi IV əsrə aid edilir. Abidə əvvəlcə atəşpərəstliklə bağlı olub, daha sonra alban xristian məbədi kimi fəaliyyət göstərib. Müəyyən dövrlərdə ermənilər bu məbədi öz kilsələri kimi qələmə verməyə çalışıblar.
Məbədin adı fars və türk dillərində “ay” sözü mənasını daşıyan “mah” və göy cisimləri müşahidə olunan yerin adı olan “rəsad” sözlərindən yarandığı güman edilir. Azərbaycanın Gəncə, Kəlbəcər və digər ərazilərində “mahrasa” adını daşıyan abidələr mövcuddur.
Məbəddə olan daşüstü təsvirlərdə atəşpərəstliyi əks etdirən bir sıra izlər, o cümlədən alban xristian qəbirləri, üzərində xaç təsviri olmuş daş lövhəsi aşkar edilmişdir.

"Bayıl Qalası"

Bayıl qəsəbəsi yaxınlığına yerləşən və hazırda dəniz sularının altında qalmış tarixi memarlıq abidəsi. Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin ən gözəl əsərlərindən biri olan və XIII əsrdə inşa edilmiş Bayıl qalası Xəzər dənizinin suyunun qalxıb-enməsi ilə zamanla gah dənizin üzünə çıxır, gah da sulara qərq olaraq görünməz olur. Qala mənbələrdə müxtəlif adlarla (“Sualtı şəhər” , “Bayıl daşları”, “Səbayıl qalası”, “Karvansara”, “Xanəgah”, “Kömrükxana” və s.) anılsa da, elmi ədəbiyyatda daha çox “Bayıl qəsri” adı ilə tanınır.
Bayıl qəsrinin adanın biçiminə uyğun uzunsov planı var. Qalanın uzunluğu 180 m, orta eni isə 35 m-dir. Qala divarları şərqdə altı, qərbdə isə beş yarımdairəvi (Bakı qalasındakı kimi) bürclə möhkəmləndirilmişdir.
Bayıl qəsrinin tikintisi siyasi-hərbi baxımdan çox qarşıq bir çağda – monqol yürüşləri bütün Yaxın Şərqi lərzəyə gətirdiyi vaxtda (1234-1235 – ci illərdə) başa çatmışdı. Ancaq sahilə yaxın adada tikilən bu möhtəşəm qəsrin ömrü çox qısa olmuşdur. Alimlərin fikrincə, o, 1306 – cı ildə baş vrən güclü zəlzələ nəticəsində dənizə batmışdır.