Hamazaspın Quba qəzasında törətdikləri soyqırımı. (1-9 may)

 

1918-ci ildə Bakı Sovetinin rəhbəri daşnak-bolşevik Stepan Şaumyanın tapşırığı ilə Quba qəzasına göndərilən daşnak Hamazasp və ermənilərdən ibarət 3 minlik quldur dəstə, burada milli hərəkata divan tutmaq və öz hakimiyyətini qurmaq üçün dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş soyqırımlar törətmişlər.
Tarixi sənədlərdən məlum olur ki, Hamazasp 20 min nəfərə yaxın əhalidən və 10 minə yaxın evdən ibarət Qubanı istila etdikdən sonra şəhər əhalisinin qarşısında hədə–qorxu məzmunlu bir müraciət edir. Hamazasp Qədim Quba Meydanında, Cümə Məscidinin ətrafına yığılmış əhaliyə Qubaya gəlişinin məqsədini açıq –aşkar dilə gətirir: “Mən erməni xalqının qəhrəmanı və onun marağının müdafiəçisiyəm. Mən buraya qayda–qanun yaratmaq, Sovet hakimiyyətini qurmaq üçün gəlməmişəm. Məqsədim Xəzər dənizinin sahillərindən tutmuş Şah dağına qədər olan ərazidə yaşayan bütün müsəlmanları məhv etmək, yurd-yuvanızı yerlə–yeksan etmək, Şamaxıda törətdiklərimizi sizin də başınıza açmaqdır”.
Şahid ifadələri və dövrün arxiv sənədləri göstərir ki, ermənilər Quba şəhərində Kərbəlayi Məmməd Tağıoğlunun 14 nəfərdən ibarət ailəsini, Məhəmməd Rəsul oğlunun 5 nəfərlik ailəsinin başlarını kəsmiş, Hacı Dadaşbala Qasım oğlunun arvadı Bibixanım və oğlu Əbdul Qasımı diri–diri oda ataraq yandırmış, Kərbalayi Abuzər Məstan oğlunu və iki qızı – Hökuməni və Bustanı qucaqlarındakı körpələrlə birlikdə tikə–tikə doğramış, Məşədi Qənbər Molla Məhəmməd Salehoğlunu, onun arvadını və beş körpə uşağını şaqqalamışdılar. Quba şəhər sakini Hacı İsmayıl Orucov öz izahatında yazırdı ki, şəhərdə ölüləri dəfn edən din xadiminin dediyinə görə o özü , 2800 nəfərin cənazəsinin torpağa tapşırıldığını saymışdır. Hadisələr zamanı 2153 yaşayış evi, 24 məscid, 5 karvansara, 152 anbar, 166 samanlıq, 68 tövlə, 312 dükan, 17 dəyirman, 4 emalatxana, 4 çayçı və 284 digər tikililər talan edilməklə yandırılmışdır.
Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası tərəfindən toplanmış istintaq materiallarının 3 cild və 451 vərəqdən ibarət sənədlər toplusundan belə məlum olurki, Bakı Sovetinin əsasən ermənilərdən ibarət daşnak Hamazaspın komandanlığı altında olan quldur dəstələri 9 gün ərzində Quba qəzasında ümumlikdə 16 mindən çox Azərbaycan türkünü qətlə yetirmiş və 167 kəndi tamamilə yandırıb məhv etmişlər.

Anlaşma Memorandumu imzalandı.

2013-cü ildən fəaliyyətə başlamış Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi” türk-müsəlman soyqırımlarını təbliğ edən yeganə ideoloji mərkəzdir. Kompleksin gələcək təbliğat və təşviqat işlərinə yeni baxış strategiyasına əsasən, soyqırımı həqiqətlərini dünyaya çatdırmaq məqsədilə beynəlxalq aləmdə və ölkə daxilində əməkdaşlıq qurulması prosesi uğurla davam etdirilir. Bu ənənənin davamı olaraq 05.05.2022-ci il tarixində Kompleksdə Azərbaycan Dövlət Pedoqoji Universitetinin Şamaxı filialı və Soyqırımı Memorial Kompleksi arasında Anlaşma Memorandumu imzalanmışdır. Rəsmi görüş zamanı hər iki müəssisə arasında bundan sonra daha sıx əməkdaşlağın qurulması, elm və mədəniyyət sahəsində layihələrin keçirilməsi, müxtəlifməzmunlu sərgilərin və ekskursiyaların təşkili, KİV, sosial şəbəkələrdə birgə təbliğat və təşviqat işlərinin aparılması prioritet istiqamətlər kimi müəyyənləşdirilmişdir.
Xatırladaq ki, bu il Azərbycan təhsilinin inkişafına öz geniş töhfəsini vermiş, ölkəmizin qabaqcıl ali təhsil ocaqlarından biri olan Azərbaycan Dövlət Pedoqoji Universitetinin Şamaxı filialının 30 illik yubileyidir. 22 müəllimin çalışdığı ali təhsil ocağında 700-dən çox tələbə təhsil alır.

Mədəniyyət nazirinin ABŞ-da aparıcı beyin mərkəzlərinin nümayəndələri ilə görüşü baş tutub

Nazir Anar Kərimovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətinin ABŞ-a rəsmi səfəri davam edir.

Səfər çərçivəsində Anar Kərimovun ABŞ-da aparıcı beyin mərkəzləri, elm xadimləri ilə görüşü keçirilib. Görüşdə ABŞ-ın Azərbaycanda xidmət göstərmiş sabiq səfirləri də iştirak ediblər. Anar Kərimov erməni işğalı dövründə Azərbaycanın mədəniyyət ocaqlarına dəymiş ziyandan, dağıdılmış tarixi və dini abidələrin aqibətindən bəhs edib. Tarixi Zəfərimizdən sonra Qarabağda aparılan yenidənqurma və bərpa işləri haqda ətraflı məlumat verib, statistik göstəriciləri nəzərə çatdırıb. O, həmçinin “Mədəniyyət naminə sülh” (Peace4Culture) qlobal kampaniyasından da danışıb.

Beyin mərkəzlərini tərənnüm edən elm xadimləri tərəfindən də Qarabağın yenidən bərpası istiqamətində bir sıra təkliflər irəli sürülüb.

Görüş tərəfləri maraqlandıran bir sıra mühüm məsələlərin müzakirəsi ilə davam edib.

Tarixdə bu gün: 1920-ci il fevralın 11-12-də Bakıda Azərbaycan Kommunist (b) Partiyası təsis olunaraq faktiki rəhbəri Azərbaycan xalqının düşməni A.Mikoyan təyin edilir. Partiya milli hökuməti yıxmaq, Sovet Azərbaycanı qurmaq məqsədilə silahlı üsyan xəttini irəli sürdü.

Sovet Rusiyası Ermənistanın Azərbaycana qarşı düşmənçiliyindən məharətlə istifadə edərək Gəncəbasarda və Qarabağda ermənilərin qiyamı və Azərbaycana qarşı Ermənistanın müharibəsini bu planın tərkib hissəsinə çevirir. Azərbaycan ordusunun, demək olar ki, hamısı Qarabağ istiqamətində erməni qiyamçılarına qarşı vuruşduğu anda 1920-ci ilin aprelində Denikinin qoşunlarını məğlub edən XI rus ordusu Azərbaycanın şimal sərhədlərinə yaxınlaşır və aprel ayının 26-dan 27-nə keçən gecə Azərbaycan ərazisinə daxil olaraq Bakıya doğru irəliləməyə başlayır. Azərbaycanın bolşevik Rusiyası tərəfindən işğal edilməsi ilə bağlı dəfələrlə Millətlər Cəmiyyətinə, dünya siyasətini müəyyən edən dövlətlərə notalar təqdim olunmasına baxmayaraq, Antanta dövlətləri Azərbaycanın bolşeviklər tərəfindən işğal edilməsini sükutla qarşıladılar.
Aprelin 29-da Azərbaycan İnqilab Komitəsi hərbi yardım göstərmək xahişi ilə Sovet Rusiyasına müraciət edir. Halbuki, XI rus ordusu aprelin 27-də Azərbaycanın hüdudları daxilində idi. Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 23 aylıq fəaliyyətdən sonra süqut edir və aprelin 28-də Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası elan olunur.

 

25 aprel 1918-ci il – Bakı Soveti Xalq Komissarları Şurasının təşkili

1918-ci ilin mart ayında Bakı şəhəri və Bakı quberniyasını əllərinə keçirən bolşeviklər Bakıda müvəqqəti olaraq siyasi hakimiyyətlərini möhkəmləndirmək üçün 1918-ci il aprel ayının 25-dən yeni sovet hakimiyyət orqanı kimi Bakı Xalq Komissarları Sovetini təsis etdilər. Həmin dövrə qədər fəaliyyət göstərən Fətəli xan Xoyskinin rəhbərlik etdiyi Bakı şəhər duması buraxıldı. Əslində, qatı millətçi ermənilərdən və onlarla sıx əməkdaşlıq edən rus bolşeviklərindən ibarət olan “erməni sovet hökuməti” BXKS-nin sədri vəzifəsinə seçilən S.Şaumyan, eyni zamanda xarici işlər komissarı, xalq daxili işlər komissarı P.A.Çaparidze, ədliyyə komissarı A.B.Karinyan, nəqliyyat komissarı Markaryan, fövqəladə komissiyanın sədri Ter-Qabrelyan, dövlət nəzarəti komissarı A.S.Boqdanov, əmək komissarı Y.D.Zevin seçildilər. Nəriman Nərimanov şəhər təsərrüfatı, Mir Həsən Vəzirov isə torpaq işləri üzrə xalq komissarları idilər. Bütün köhnə hakimiyyət orqanları ləğv edərək yeniləri ilə əvəzlindı. Hərbi Tribunal, Fövqəladə Komissiya təsis edildi, banklar, neft sənayesi, fəhlə-kəndli milisi, şəhər, qəza və xalq məhkəmələri yaradıldı, eyni zamanda Xəzər Ticarət Donanması milliləşdirildi.
Lakin yarandığı gündən milli dayağı olmayan, zəif sosial bazaya malik olan, Sovet Rusiyasının müstəmləkə siyasətinə xidmət göstərən qondarma qurum kimi BXKS 1918-ci il iyul ayının 31-də süquta uğradı.

Bu gün Soyqırımı Memorial Kompleksində son günlərin ən çox oxunan, ən çox danışılan kitabı – “Vətən” poemasının müəllifi, Qubalı ziyalımız Ramiz Qusarçaylının kitab təqdimatı keçirilmişdir.

Tədbiri giriş sözü ilə açan Kompleksin direktoru t.ü.f.d Rəxşəndə Bayramova qonağı salamlayaraq onun yaradıcılığından, tarixi məzmunlu, vətənpərvərlik hisslərinin dərinləşməsi istiqamətində bu kimi əsərlərin əhəmiyyətindən bəhs etmiş və Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində böyük maraq doğuran “Vətən” poemasını ərsəyə gətirdiyi üçün şairə təşəkkür etmişdir. Ramiz Qusarçaylı əvvəlcə təşkil olunmuş tədbirə görə minnətdarlığını bildirərək “Vətən” poeması barədə ətraflı məlumat vermişdir. Daha sonra Kompleksin əməkdaşları şairin yaradıcılığında yer almış əsərləri, xüsusilə də, vətən sevgisindən ilhamlanan, könül duyğularını və poetik düşüncələrini “Azərbaycan Bayrağı” şeirində böyük ustalıqla tərənnüm edərək mükəmməl bir əsər yaratması barədə çıxışlar etmişlər. Şairin öz dilindən səslənən şeirlərlə bitən tədbir xatirə şəkli ilə başa çatmışdır.

Tarixə "3 günlük döyüşlər" kimi həkk olunmuş Quba hadisələri. (Yerli müqavimət hərəkatı)

1918-ci ilin 31 mart ayında Bakıda baş vermiş soyqırımı hadisilirindən bir qədər sonra aprel ayında Stepan Şaumyanın tapşırığı ilə gürcü əsilli David Gelovani və ermənilərdən ibarət silahlı dəstə hakimiyyəti ələ keçirmək məqsədilə Quba qəzasına göndərilir. Burada özünü Quba Qəza Komissarı elan edən D.Gelovani yerli əhaliyə bolşevik hakimiyyətini tanımaq üçün 2 saat vaxt verir və çarəsiz qalan şəhər idarəetməsi bu təkliflə razılaşır. Qəzaya gələn kimi ilk növbədə D.Gelovani yerli hakimiyyətin tərksilah edib həbsxanada saxladığı quldur erməni dəstəsinin üzvlərini azad edir. Gelovaninin dəstə üzvləri və azadlığa çıxmış ermənilər bu dəfə bolşevik adı ilə yenidən qəzada dinc sakinlərə qarşı quldurluq, sui qəsd hallarına başlayırlar. Qəzada baş verən bu hadisələrin şahidi olan Quba qəza komissarı Əli bəy Zizikski və bəylər tərəfindən yerli müqavimət hərəkatına başlanılır.
Qədim təqvimlə 16-19 aprel / 28-30 aprel tarixlərində qəzada döyüşlər aparılır, Gelovani və onun silahli dəstələri Quba qəzasından qovulur və qəzada əmin-amanlıq bərqərar olur. Lakin bu əmin-amanlıq çox çəkmir. Bir qədər sonra may ayında daşnak-bolşevik S. Şaumyanın göstərişinə əsasən Quba qəzasına cəza tədbiri olaraq erməni cəllad Hamazasp və onun rəhbərlik etdiyi daşnak ermənilərdən ibarət qoşunu 9 gün ərzində Qubanın dinc günahsız əhalisinə qarşı soyqırımı həyata keçirilir. Tarixə “3 günlük döyüşlər” kimi həkk olunmuş bu mübarizədə bir xeyli erməni quldur məhv edilir, Gelovani və onun silahli dəstələri isə Quba qəzasından qovulur.

Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Gününə həsr olunmuş forum keçirilib

Aprelin 18-də Beynəlxalq Muğam Mərkəzində Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti və İCOMOS Azərbaycan Milli Komitəsinin birgə təşkilatçılığı ilə Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Gününə həsr olunmuş forum keçirilib.

Tədbirdə çıxış edən Dövlət Xidmətinin rəisi Azad Cəfərli Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Gününün qeyd olunmasının əhəmiyyətindən danışıb. Bildirib ki, məqsədi insanların diqqətini abidələrin və tarixi yerlərin qorunmasına yönəltmək olan bu əlamətdar gün ölkəmizdə də hər il geniş şəkildə qeyd olunur.

Qeyd edib ki, bu gün Azərbaycan xalqının əsrlər boyu yaratdığı mədəni irs nümunələrindən üçü – Şirvanşahlar Sarayı və Qız Qalası ilə birlikdə İçərişəhər, Qobustan Qaya Sənəti Mədəni Landşaftı və Şəki xan sarayı ilə birlikdə Şəkinin tarixi mərkəzi UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edilib və dünya mədəni irs xəzinəsinin bir parçası kimi qorunmaqdadır.

Prezident İlham Əliyev və Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın rəhbərliyi altında milli mədəni irsimizin qorunması, tədqiqi, gələcək nəsillərə çatdırılması, dünya miqyasında təbliği və eləcə də işğaldan azad olunmuş ərazilərdə yerləşən tarixi abidələrin bərpası istiqamətində böyük işlər görüldüyünü diqqətə çatdırıb.

Azad Cəfərli qeyd edib ki, bu gün keçirilən tədbirdə qaldırılacaq mövzular və onlar ətrafında aparılacaq fikir mübadiləsi hər birimiz üçün mühüm məqamları sərgiləmiş olacaq: “Fürsətdən istifadə edib İCOMOS-un vitse-prezidenti, xanım Zeynəb Gül Ünala iştirakına görə təşəkkür etmək istərdim. Dünən biz birlikdə Ağdam şəhərini ziyarət etdik, orada işğal nəticəsində baş vermiş dağıntıları gördük, lakin eyni zamanda yeni reallığa, dövlətimizin quruculuq işlərinə şahidlik etdik”.

ICOMOS-un vitse-prezidenti Zeynəb Gül Ünal təmsil etdiyi qurumun fəaliyyəti haqqında ətraflı məlumat verib. Bildirib ki, ICOMOS – Abidələr və Tarixi Yerlər üzrə Beynəlxalq Şura mədəni irsin mühafizəsi, tarixi abidələrin bərpası sahəsində çalışan təşkilatdır və UNESCO-nun maddi-mədəni irs məsələləri üzrə məşvərətçi qurumudur. ICOMOS memarlıq və arxeoloji irsin konservasiyası üçün nəzəri, metodoloji və elmi üsulların tətbiqinin stimullaşdırılması üzrə ixtisaslaşmış yeganə qlobal qeyri-hökumət təşkilatıdır. Zeynəb Gül Ünal qeyd edib ki, ICOMOS – memarlar, tarixçilər, arxeoloqlar, incəsənət tarixçiləri, coğrafiyaşünaslar, antropoloqlar, mühəndislər və şəhərsalma mütəxəssislərindən ibarət geniş beynəlxalq şəbəkədir. O, Azərbaycanda ICOMOS Milli Komitəsinin yaradılmasını alqışlayaraq quruma işində uğurlar arzulayıb. Zeynəb Gül Ünal, həmçinin mədəni irs nümunələrinin mühafizəsi baxımından 1983-cü ildə ICOMOS-un təklifi ilə UNESCO tərəfindən Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Gününün təsis olunması xüsusi əhəmiyyətə malik olduğunu da vurğulayıb.

Azərbaycan Memarlar İttifaqının sədri Elbay Qasımzadə çıxış edərək ölkəmizin tarix-mədəniyyət abidələrinin beynəlxalq müstəvidə təbliğatı məsələsinə diqqət çəkib. Qeyd edib ki, Prezident İlham Əliyevin böyük diqqət və qayğısı sayəsində ölkəmizdə tarixi abidələrin tədqiqi, mühafizəsi və bərpası, mədəniyyət nümunələrinin beynəlxalq aləmdə təbliği istiqamətində böyük işlər görülür. Bütün bunlar isə Azərbaycanın qlobal dünyaya öz maddi və mənəvi mədəniyyəti ilə birgə inteqrasiyasını təmin edir. O, mədəni irsin məruz qaldığı müxtəlif təbii təsirlərin qarşısının alınmasının vacibliyi diqqətə çatdırıb.

“İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin aparat Rəhbəri Riad Qasımov İçərişəhərdə tarixi abidələrin qorunması, bərpa-konservasiyası təcrübəsindən danışıb. Eləcə də mədəni irsin məruz qaldığı müxtəlif təbii təsirlərin qarşısının alınmasının vacibliyi diqqətə çatdırıb.

İCOMOS Türkiyə Milli Komitəsinin üzvü Banu Çelebioğlu qardaş ölkədə tarixi abidələrin qorunması, onların böhranlı vəziyyətlər zamanı idarə olunması təcrübəsindən danışıb.

Daha sonra forum öz işini “İCOMOS və Azərbaycanın dünya əhəmiyyətli maddi-mədəni irsi”, “Azərbaycanda abidələrin bərpası və konservasiyası təcrübələri” və “Fövqəladə hallar zamanı mədəni irsin qorunması” mövzularında panel müzakirələrlə davam etdirib.

Sonda mədəni irsin qorunmasına verdiyi töhfələrə görə bir qrup şəxsə fəxri diplomlar təqdim olunub.

Abidələrimizi tanıyaq, tanıdaq!

Kiş Alban məbədi Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Şəki rayonunun Kiş kəndində yerləşir. Bu məbəd təkcə Qafqaz Albaniyası ərazisində deyil, bütün Zaqafqaziyada tikilmiş ilk xristian kilsələrdəndir. Eramızın I əsrinə aid olan bu kilsə Ay məbədinin özülü üzərində qurulan bütün Qafqazda təqribən 2 min il bundan əvvəl xristianlığın yayıldığını rəmzləşdirən tarixi abidədir. Rəvayətə görə İsa peyğəmbərin din qardaşı müqəddəs Yakovun göstərişilə müqəddəs Yelisey xristianlığı yaymaq məqsədilə Albaniyanın Uti vilayətinin Kiş kəndində kilsə tikdirir.
Bir zamanlar məbədin üzərində onun müqəddəs apostol Yelisey kilsəsi olduğunu və 1244 – cü ildə alban kilsəsinin arxiadiakonu Serafim tərəfindən yenidən qurulduğunu bildirən kitabə olmuşdur. XIX əsrin 30-cu illərində Alban kilsəsi Sinodun qərarına əsasən rəsmən ləğv edildikdən sonra bir çox başqa alban məbədləri kimi bu məbədin də kitabəsi təmiz pozulmuşdur. Məbəd uzun illər boyu Qafqaz Albaniyası kilsəsinin dini maarif mərkəzi olmuşdur. Maraqlısı odur ki, məbədin yerləşdiyi kənd “din, etiqad, pərəstiş” mənasında 2000 ildən artıqdır ki, “Kiş” adlanır.

Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət naziri Cənab Anar Kərimov və nazirliyin digər əməkdaşları Quba şəhərinə səfəri çərçivəsində Soyqırımı Memorial Kompleksini ziyarət etmişlər. İlk olaraq Kompleksin direktoru t.ü.f.d Rəxşəndə Bayramova qonaqları salamlayaraq, soyqırımın tarixi, eləcə də kompleksin fəaliyyəti haqqında ətraflı məlumat vermişdir. Sonda Cənab nazir Anar Kərimov kompleksin əməkdaşları ilə görüşərək xatirə fotoşəkli çəkdirmişdir.